Jan Menkenveld: van Glückstadt naar Middelburg
Jan Menkenveld, geboren in 1712 in het Duitse Glückstadt nabij Hamburg, vestigde zich als kapitein bij de Middelburghse Commercie Compagnie in Middelburg, de Zeeuwse hoofdstad. Historicus Willem van Rooij belicht zijn rol binnen de maritieme geschiedenis: “Menkenveld leidde zeven trans-Atlantische reizen. Deze begonnen in Middelburg, gingen naar de westkust van Afrika voor de inkoop van slaven en eindigden onder andere in Suriname, waar de slaven aan plantagehouders werden verkocht.”
De zware omstandigheden aan boord
Volgens Van Rooij was Menkenveld een gezaghebbende kapitein, wat essentieel was gezien zijn bemanning van veertig man, bestaande uit niet de meest eenvoudige karakters. Het schip vervoerde ongeveer driehonderd mensen op een lengte van 25 tot 35 meter, een benauwde ruimte waarin de slaven op elkaar gepakt lagen. Om meer ruimte te creëren, werd er vaak een tussendek getimmerd zodra de Afrikaanse kust naderde.
De omstandigheden voor de tot slaaf gemaakten waren erbarmelijk. Mannelijke slaven werden geketend, terwijl vrouwen enigszins ‘vrij’ mochten bewegen benedendeks. Ze verbleven gemiddeld zestien uur per dag onder onhygiënische omstandigheden zonder sanitaire voorzieningen. “Het risico op ziektes was hierdoor enorm groot,” aldus Van Rooij.
Economische motieven en morele beschuldigingen
De duur van de reizen was lang en onvoorspelbaar. Soms lagen schepen wel zes tot twaalf maanden voor de Afrikaanse kust, afhankelijk van hoe snel er voldoende slaven waren ingekocht. Van Rooij legt uit dat vooral mannen gewild waren vanwege hun potentieel voor zwaar werk op de plantages. Hun verkoopprijs varieerde tussen de 150 en 250 gulden, terwijl vrouwen en kinderen minder opbrachten.
Menkenveld werd tijdens zijn op één na laatste reis beschuldigd van het achterhouden van winsten uit de slavenverkoop en van wangedrag. Deze beschuldigingen leidden uiteindelijk tot zijn ontslag.
- Menkenveld vestigde zich in Bergen op Zoom na zijn ontslag.
- Hij werd herbergier en opende een koffiehuis.
Een nieuw leven in Bergen op Zoom
Na zijn maritieme carrière vond Menkenveld zijn weg naar Bergen op Zoom. Hier opende hij een koffiehuis op de locatie waar nu Grand Café De Bourgondiër staat. De reden van zijn verhuizing blijft echter een mysterie volgens Van Rooij. Menkenveld overleed op 71-jarige leeftijd aan een longontsteking. Zijn nalatenschap omvatte vastgoed dat hij reeds verkocht had en een wens voor een lange klokkenluiding bij zijn begrafenis, betaald met zijn winst uit de slavenhandel.
Cindy de Koning onderzoekt in haar podcast “Zwart-wit verleden” het koloniale verleden van Brabant, waarbij ze ook de verhalen uit Bergen op Zoom en andere Brabantse steden belicht. De podcast is te vinden op Apple, Spotify en Podimo.